โบราณคดีจังหวัดอุบลราชธานสมัยก่อนประวัติศาสตร์  
 
สมัยก่อนประวัติศาสตร์ | สมัยประวัติศาสตร์ | แผนที่แหล่งโบราณคดีสมัยก่อนประวัติศาสตร์ | แผนที่แหล่งโบราณสถานวัฒนธรรมไทยลาว |
แผนที่แหล่งบราณคดีและโบราณสถานวัฒนธรรมทวารวดี เจนละ และเขมร
1.1 สมัยสังคมล่าสัตว์
        จากสภาพภูมิประเทศของจังหวัดอุบลราชธานีซึ่งมีแนวเทือกเขาหินทรายอยู่ทางทิศใต้และทิศตะวันออกตั้งแต่เขตอำเภอน้ำยืนเลียบขนานกับประเทศกัมพูชาขึ้นไปทางทิศตะวันออกและทางเหนือเชื่อมต่อกับแนวเทือกเขาภูพานลักษณะภูมิประเทศแถบนี้มีทั้งเป็นลานกินกว้างบางแห่งเป็นผาสูงชันหรือที่เรียกว่าถ้ำ
        บริเวณแนวเขาทางทิศตะวันออกแถบนี้ ได้พบหลักฐานการอยู่อาศัยของมนุษย์ในสังคมล่าสัตว์ ที่บริเวณหน้าเพิงผา ที่เรียกว่าถ้ำตาลาวตำบลไทรงาม อำเภอเขมราฐ ได้พบหลักฐานสำคัญคือ เครื่องมือหินกระเทาะและสะเก็ดหิน ควอทไซด์ ลักษณะเครื่องมือหินที่พบคล้ายคลึงกับเครื่องมือหินในกลุ่มวัฒนธรรมโหบินเนีบน กำหนดอายุได้ประมาณ 14,000 - 6,000 ปี มาแล้ว
หลักฐานที่พบใน
ถ้ำตาลาว

1.2 สมัยสังคมการเกษตรกรรม
        การตั้งถิ่นฐานของชุมชนในสังคมเกษตรกรรมบริเวณแอ่งโคราชหรืออีสานตอนล่าง โดยเฉพาะบริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำมูลและแม่น้ำชี เริ่มต้นเมื่อประมาณ 3,000 - 2,000 ปี มาแล้ว โดยมีการอพยพลงมาจากแอ่งสกลนครทางเหนือเพื่อแสวงหาแหล่งทำการเพาะปลูก และตั้งถิ่นฐานใหม่ในบริเวณที่ราบลุ่มทางตอนใต้
        การตั้งถิ่นฐานของชุมชนในสังคมเกษตรกรรมในเขตจังหวัดอุบลราชธานีมักจะเลือกที่อยู่อาศัยเป็นเนินดินสูงที่มีราบลุ่มล้อมรอบ ในบริเวณที่ราบลุ่มของลำเซบก ลำเซบาย แม่น้ำชี รวมไปถึงลำน้ำสาขาของแม่น้ำมูล ลักษณะของชุมชนมีทั้งที่มีคูน้ำล้อมรอบและไม่มีคูน้ำ ดำรงชีพด้วยการเพาะปลูกและเลี้ยงสัตว์ มีการผลิตภาชนะดินเผาและเครื่องมือเครื่องใช้ที่ทำจากโลหะรวมกลุ่มกันเป็นระดับหมู่บ้าน มีการติดต่อกับชุมชนภายนอกแหล่งโบราณคดีบ้านก้านเหลือง
แหล่งโบราณคดี
บ้านก้านเหลือง
        พิธีกรรมความเชื่อโดยเฉพาะพิธีกรรมฝังศพ พบทั้งที่นอนหงายเหยียดยาวและฝังศพในภาชนะดินเผา ซึ่งเป็นพิธีฝังศพครั้งที่สง เช่นที่แหล่งโบราณคดีบ้านก้านเหลือง อ.เมือง และแหล่งโบราณคดีบ้านคูเมือง อ.วารินชำราบ
        การฝังศพในภาชนะดินเผา ส่วนใหญ่จะวางภาชนะดินเผาในแนวตั้ง ลักษณะภาชนะดินเผาที่พบส่วนใหญ่จะเป็นแบบเนื้อดินสีส้ม การตกแต่งด้วยการขูดขีดที่บริเวณขอบปาก ซึ่งเป็นรูปแบบเฉพาะในแหล่งโบราณคดีจังหวัดอุบลราชธานี
        เครื่องมือเครื่องใช้และเครื่องประดับสำริดจากแหล่งโบราณคดีบ้านก้านเหลือง พบว่าเทคนิคการผลิตและลวดลายคล้ายกับวัฒนธรรมดองซองในประเทศเวียดนาม ลักษณะลวดลายมีความปราณีตมากกว่าเครื่องประดับสำริดที่พบในวัฒฯธรรมบ้านเชียง หลักฐานอีกประการหนึ่งที่แสดงถึงการติดต่อกับวัฒนธรรมดองซอนในประเทศเวียดนาม คือการค้นพบกลองมโหระทึกที่ อ.ศรีเมืองใหม่ อ.โขงเจียม และบ้านชีทวน อ.เขื่องใน เป็นต้น
กลองมะโหระทึก
บ้านชีทวน
แหล่งโบราณคดี
บ้านก้านเหลือง
        ภาพเขียนสีบนผนังถ้ำ
        แหล่งภาพเขียนสี พบอยู่ที่บริเวณภูเขาหินทรายทางตอนเหนือของจังหวัดส่วนใหญ่พบในเขาอำเภอตระการพืชผล โพธิ์ไทร ศรีเมืองใหม่ เขมราฐ และโขงเจียม โดยที่พบแล้วมีไม่น้อยกว่า 60 แห่ง กลุ่มภาพเขียนสีที่สำคัญและเป็นที่รู้จักแพร่หลาย คือ กลุ่มภาพเขียนสีผาแต้ม อ.โขงเจียม
ภาพเขียนสีสมัยก่อนประวัติศาสตร์ผาแต้มกำหนดอายุประมาณ 3,500 - 1,500 ปี มาแล้ว ลักษณะภาพเขียนส่วนใหญ่เขียนด้วยสีแดง ลักษณะของภาพมีทั้งภาพปลา ภาพสัตว์ ภาพเครื่องมือ ภาพเรขาคณิต บริเวณที่มีภาพเขียนสีประกอบด้วยผาขาม ผาแต้ม ผาหมอนน้อยและผาหมอน
        1. ผาขาม มีภาพเขียนด้วยสีแดง เป็นภาพปลา 4 ตัว เขียนแบบแสดงโครงสร้างภายในและมีภาพช้าง 1 ตัว
        2. ผาแต้ม บนผนังเพิงยาวประมาณ 180 เมตร มรภาพเขียนประมาณ 300 รูป ภาพเขียนประกอบด้วยภาพสัตว์ คน วัตถุ ฝ่ามือ และรูปสัญลักษณ์ รูปมือซึ่งเขียนด้วยสีแดง มีสีดำบ้างเล็กน้อย ปรากฏประมาณ 200 ภาพ มีทั้งมือผู้ใหญ่และเด็ก มีทั้งภาพมือแบบทาบและแบบพ่น ส่วนภาพสัตว์เป็นภาพปลา (ปลาบึก) ภาพช้าง ภาพเต่าหรือปลากระเบน
        3. ผาหมอนน้อย ภาพเขียนที่น่าสนใจคือ ภาพนาข้าว มีรูปคนกำลังไล่สัตว์ที่มีเขาเป็นกิ่งคล้ายกวาง มีรูปคนยืนเหนี่ยวคันธนูหรือหน้าไม้เล็งไปที่สัตว์สี่เท้า
        4. ผาหมอน มีภาพเขียนด้วยสีแดงเหมือนกับโครงบ้าน ภาพคนยืนเท้าสะเอว นุ่งผ้ายาวแบบกระโปรงครึ่งน่อง
     
  ภาพเขียนสีที่ผาหมอน   ภาพเขียนสีที่ผาหมอนน้อย  

ที่มา : สำนักงานศิลปากรที่ 11 อุบลราชธานี, 2546